Kto chce, a kto może ubiegać się o zwrot mienia?

Trzy grupy roszczeń

Sprawa niemieckich roszczeń jest bardziej skomplikowana niż sądzą laicy, którzy powtarzają, że „nic Niemcom nie damy”. Tak naprawdę się bowiem trzy grupy byłych niemieckich mieszkańców Ziem Odzyskanych.

Sytuacja każdej z nich jest inna. I trzeba się pogodzić z tym, że są zapewne tacy Niemcy, którzy – i to na mocy już obowiązującego w RP prawa – mają realne szanse na odzyskanie mienia.

Wypędzeni (w zasadzie) bez szans
Pierwsza wielka grupa to Niemcy wysiedleni po roku 1945. Część została zmuszona do wyjazdu jeszcze przed konferencją w Poczdamie, ale strona polska stoi na stanowisku, że ustalenia poczdamskie zalegalizowały tan ogromny transfer ludności. Dodajmy, że wysiedlenia w Polsce i w Czechach (gdzie wypędzono Niemców Sudeckich), miały inny charakter. W Czechach dekrety Benesza były wymierzone we własnych obywateli, w Polsce wysiedlano obywateli innego państwa. Zdaniem strony polskiej, ewentualne roszczenia ludzie ci (oraz ich spadkobiercy) powinni kierować do swojego własnego państwa, które wywołało i przegrało wojnę, albo do mocarstw, które podjęły decyzję o przesunięciu granic.

Mienie pozostawione przez wysiedlonych zostało przejęte przez skarb państwa na mocy dekretów: o mieniu opuszczonym i poniemieckim oraz o przejęciu podstawowych gałęzi gospodarki narodowej. Te dekrety przestały obowiązywać w roku 1985, gdy w życie weszła ustawa o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości, ale ich konsekwencje prawne są niepodważalne. Z formalnego punktu widzenia sprawa wygląda tak: choć początkowo tratowano niemieckie księgi wieczyste jako źródło informacji, to na mocy specjalnej ustawy dokonano w latach 50. ich zamknięcia. Nawet gdyby były właściciel zjawił się przed polskim sądem z zapisami w niemieckiej księdze, to dla sądu nie byłby to żaden istotny argument, bo dla niego ważne są tylko polskie księgi.

- Trafiło do nas na początku roku kilkanaście wniosków o zwrot mienia. Kiedyś na takie pisma nie reagowaliśmy, bo były obraźliwe w tonie. Teraz odpisujemy, informując, że wnioskodawcy mogą spróbować załatwić swoją sprawę przed polskimi sądami cywilnymi – wyjaśnia Marek Świetlik, dyrektor Wydziału Rozwoju Regionalnego w OUW.

Strona polska rozumuje tak: sąd przyjmie taki wniosek, sprawdzi stan faktyczny w księdze wieczystej (gdzie figuruje nowy właściciel), po czym odeśle niemieckiego petenta z kwitkiem. Czy ma on szansę dopiąć swego?. Tylko w jeden sposób – gdyby trybunały w Unii zakwestionowały polski porządek prawny w tych kwestiach, to mogło by (oprócz nałożenia kar pieniężnych) wpłynąć na orzecznictwo polskich sądów. Rząd RP zapewnia jednak, że to nieprawdopodobne.

Emigranci w kolejce po obywatelstwo
Druga grupa roszczeń może zostać zgłoszona przez osoby, które wyemigrowały do roku 1985. Kwestię ich wyjazdów regulowała ustawa o gospodarce terenami w miastach i osiedlach. Mówiła ona, że jeśli ktoś wyrzeka się polskiego obywatelstwa (a to był warunek zgody na wyjazd), to traci też prawo do swojego majątku, który zostawiono mu w roku 1945. Władza rozumowała tak: nie objął cię dekret o mieniu poniemieckim bo chciałeś być Polakiem. Teraz nie chcesz, więc oddaj majątek – tak jak wypędzeni po roku 1945.

W tej grupie może być bardzo różnie. Po pierwsze – nie wszędzie władze wykazały w księgach wieczystych przejęcie mienia. Nie zrobiono tego w Kędzierzynie – Koźlu i nie zrobiono w Głogówku, gdzie trwa głośny w kraju spór o kamienicę administrowaną przez rodzinę Pryków („Gazeta” pisała o tym obszernie jesienią). Wszędzie tam, gdzie władze nie dopilnowały ksiąg byli właściciele mają szansę. Jest jeszcze druga droga – Niemcy mogliby wystąpić o majątki, gdyby udowodnili, że odebranie im obywatelstwa polskiego było nieważne. Mają tu pewne szanse: w wielu przypadkach nie podjęto oddzielnej uchwały Rady Ministrów o utracie obywatelstwa przez konkretnego obywatela (a taki wymóg stawiało ówczesne prawo). Procedura potwierdzenia obywatelstwa była długa i trudna, czasem trzeba się odwoływać do sądy najwyższego. Bywa jednak skuteczna – są już wyroki potwierdzające obywatelstwo polskie osób, którym teoretycznie zabrano je przy wyjeździe z kraju.

- Ale nawet w tym przypadku pretensje majątkowe będą kierowane nie do nowych właścicieli, którzy po drodze przejęli ten majątek, ale do państwa polskiego, które odpowiadałoby w takim przypadku za jego nieuprawnione odebranie – mówi Świetlik.

Jeśli uciekli...
Trzecia grupa jest podobna do drugiej – też chodzi o emigrantów, ale tych, którzy wyjechali po roku 1985. Przepisy były już inne, nie przewidywały równoczesnej utraty obywatelstwa i majątku. Po roku 1985 zrzeczenie się majątku musiało zostać załatwione zgodnie z prawem, w biurze notariusza.

Bardzo często tak nie było – jeśli ktoś „uciekł” na zachód, to w księdze wieczystej nadal może figurować jako właściciel mienia, które zostało po drodze zagospodarowane. I ma duże szanse by to mienie odzyskać.

O roszczeniach na chłodno
Szef Ziomkostwa Ślązaków Rudi Pawelka zapowiedział w wywiadzie na łamach „Welt am Sonntag”, że Niemcy wysiedleni z Polski po roku 1945 będą dochodzili swoich roszczeń majątkowych przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka. Pawelkę trzeba traktować serio, stoi on na czele firmy Powiernictwo Pruskie, powołanej właśnie po to by reprezentować materialne interesy Wypędzonych.

Temat niemieckich roszczeń wraca raz za razem. Żyje nie tylko w sferze politycznych deklaracji, ale w zaciszu urzędów, do których już trafiają wnioski wysiedlonych Niemców. W listopadzie 2003 roku resort spraw wewnętrznych poprosił wojewodów, by zrobili rozeznanie problemu na swoim terenie. Okazało się, że na Opolszczyźnie odnotowano tylko kilkanaście przypadków zgłoszonych roszczeń. Taka przynajmniej jest wiedza – raczej mocno nie kompletna – władz gminnych i powiatowych. Roszczeniami Niemców bardzo żywo interesował się też amerykański wicekonsul Aleksander Tratensek, który nieoczekiwanie odwiedził nie dawno Prudnik.

Temat Naprawdę jest pilny, bo Unia nie jest już jakąś odległą perspektywą, prawo unijne zacznie nas dotyczyć już za dwa miesiące. Zastanówmy się więc nad tym, z jakiego typu roszczeniami mogą wystąpić Niemcy i kto powinien się ich obawiać. Zastanówmy się tez nad tym, czy reakcje państwa polskiego są wystarczające, by na dziś uspokoić obywateli RP, a na jutro ochronić ich przed falą żądań. Przypomnijmy też precedensowe przypadki zwrotu mienia obywatelom Niemiec, którzy opuścili Polskę po roku 1945. Czemu swój majątek odzyskali i o czym te precedensy świadczą? I najważniejsze – przypomnijmy, co trzeba zrobić, by spać spokojnie, nie bojąc się przysłowiowego „powrotu bauera”.

Marek Świercz

2007-05-29 00:00:45

Wstecz | W górę | Strona startowa | Mapa serwisu | Kontakt