Drohobycz. Polskie szkolnictwo na Kresach

Rozmawiamy z panem ADAMEM CHŁOPKIEM – osobą cenioną i znaną w środowisku Polaków stąd, że zawiaduje wszystkimi polskimi szkółkami niedzielnymi na obecnej Ukrainie.

-Właściwie to my tu mamy taki ośrodek metodyczny, centrum oświatowe na Ukrainie, do którego należą te właśnie szkółki sobotnio-niedzielne, ale w tych szkołach są różne poziomy. - mówi pan Jan Chłopek.
Są kursy, szkoły pełne, a w niektórych tylko zajęcia fakultatywne. Do mnie należą sprawy metodyczne wspomnianych szkół niedzielnych.
W naszym okręgu – mamy ich najwięcej na Ukrainie. Obecnie tworzymy tu Centrum Metodyczne, które będzie funkcjonowało z ramienia Ministerstwa Oświaty na Ukrainie, co jest dla nas bardzo ważne,.
Mówił pan – największa ilość, a konkretnie: ile tych szkół jest pod pańską opieką metodyczną?
Ponad 180 takich punktów nauczania j. polskiego, i obecnie to, co mówiłem: - tworzymy Centrum Metodyczne. To Centrum musi mieć jakąś siedzibę. Dwie siostry, byłe mieszkanki Drohobycza, przekazały nam swoją własność rodzinną, - budynek z 1860 roku. To jest stary budynek i bardzo zniszczony. Powoli prowadzimy jego remont.
Ja tu dziękuję Polonii Amerykańskiej, która również włącza się w tę akcję pomocy i za pośrednictwem pani Marii Mireckiej-Loryś wspiera nas finansowo w tym dziele.
Pan jest z zawodu nauczycielem?
Tak, jestem nauczycielem z zawodu i uczę w szkole polskiej historii i geografii. Opracowałem także dla ukraińskiego Ministerstwa Oświaty program z historii i geografii Polski. Ten program uzyskał aprobatę tegoż ministerstwa i teraz według tego programu uczymy historii i geografii.
W jakim języku?
W języku polskim. Właściwie to myśmy uczyli w dwóch językach: polskim i ukraińskim, bo takie są tu wymagania. Opracowaliśmy także praktycznie wszystkie programy nauczania przedmiotów ojczystych, tutaj u nas w szkole.
Jest pan, jako metodyk nauczania, osobą odpowiedzialną za poziom nauczania w tych wszystkich szkółkach niedzielnych, ma pan możliwość porównania i zna pan liczebność każdej z tych szkół. W której z miejscowości jest najliczniejsza i najbardziej efektywnie pracująca polska szkoła niedzielna?
Jeżeli analizować według województw, to najwięcej Polaków mieszka w województwie żytomierskim i chmielnickim, tam jest ogrom Polaków. Polskie szkoły praktycznie zostały tam całkowicie zlikwidowane w trzydziestych latach i choć większość Polaków mieszka właśnie tam, to na skutek wcześniejszej likwidacji szkół – znajomość języka jest bardzo nikła. Teraz bardzo aktywnie odradzają się te szkoły, choć ciągle brak w nich nauczycieli. Na Uniwersytecie w Drohobyczu został uruchomiony na wydziale studiów podyplomowych kierunek: język polski i literatura polska. Na Ukrainie tak dzielą; nie jest to w całości język polski tylko język – jako gramatyka i osobno literatura. Jest więc taki kierunek studiów podyplomowych i w ciągu dwóch lat studiów zaocznych osoba, która ma wyższe pedagogiczne wykształcenie, może otrzymać drugi kierunek, jako nauczyciel języka polskiego. To dla nas jest wielka pomoc, bo żaden urzędnik od oświaty w tym momencie już nie ma żadnego wpływu na to czy nauczyciel odpowiada nam do tej pracy czy nie.
Oprócz tego przygotowujemy także kadrę naukowa. Już kilka osób robi doktorat Polsce, ale to są ludzie żonaci i zamężni, bo to jest warunek posyłania na te studia, no, bo wiadomo: jeżeli nieżonaci i niezamężni to różnie losy mogą się ułożyć i bywa często tak, że osoba, którą dla naszych potrzeb wysłaliśmy na studia i która w Polsce zdobyła wykształcenie już z tej Polski do nas nie wróciła. Wysyłamy więc teraz do Polski ludzi rodzinnie związanych z Drohobyczem, żeby była gwarancja, że wrócą i później będą u nas pracować na uniwersytecie.
Bardzo mądra to polityka, bo wiadomo, że czasami życie samo pisze za nas scenariusze. Kiedy młoda, interesująca dziewczyna spotka w Polsce kogoś równie młodego i interesującego, to wiadomo, że zostanie, zapominając, kto ją wysłał i po co jechała studiować do Polski. Stanowi to potem ogromny uszczerbek w strukturze intelektualnej miasta, bo polskie środowisko na skutek takich działań ubożeje o sam kwiat inteligencji.
Panie Adamie! Temat konkretny i bardzo istotny we wszystkich poczynaniach: PIENIĄDZE. Dżentelmeni o nich nie dyskutują, dżentelmeni je po prostu mają, jak powiedział kiedyś jeden z polityków, ale bolesna rzeczywistość i nagminny brak środków finansowych w środowisku Polaków tu, na tym terenie jest widoczna gołym okiem. Z czegoś trzeba tym nauczycielom pracującym w sobotnio-niedzielnych szkółkach zapłacić.
Z czego płacicie?
To jest dla nas najbardziej bolesny problem, ale nawiązując do wysyłania do Polski naszych najzdolniejszych młodych Polaków to wiadomo, że posyłać trzeba, bo od wieków było tak, że najlepsze i najzdolniejsze dzieci uczyły się w również najlepszych szkołach. Uważam, że jak w przyszłości na Ukrainie zmieni się sytuacja – oni tutaj wrócą, bo będzie zapotrzebowanie na dobrą kadrę naukową,. Czy uważają panie, za całkowicie naganne, że taki absolwent renomowanej polskiej uczelni ma wrócić tu po to tylko, żeby na przykład sprzedawać owoce na bazarze,
żeby w jakiś sposób zarobić na życie, bo niestety pracy u nas, na Ukrainie mało? A co do finansowania szkółek niedzielnych, no to jest rzeczywiście najbardziej bolesny problem. Uważam, że w tym przypadku państwo polskie powinno się starać, żeby nasi nauczyciele otrzymywali zapłatę na tym poziomie jak nauczyciele w szkołach ukraińskich czy, co byłoby już rozwiązaniem idealnym: taką, jaką otrzymuje w Polsce nauczyciel języka ukraińskiego w Polsce w działających tam szkołach dla mniejszości narodowych z ukraińskim językiem wykładowym.
Powiedział pan: PAŃSTWO POLSKIE P O W I N N O. Czy należy to rozumieć tak, że państwo polskie nie płaci w tej chwili nauczycielom, a ukraińskie władze oświatowe zobowiązane do takich płatności w myśl dwustronnych umów międzynarodowych – nie płacą również?
Państwo ukraińskie w większości placówek nie płaci nauczycielom j.polskiego, mało tego, są ogromne trudności z rejestracją tych placówek, choć niby prawo ukraińskie jest otwarte na te sprawy.
Jestem zbulwersowana. No jak to jest, my w Polsce finansujemy od lat utrzymanie szkół z ukraińskim językiem wykładowym szkół średnich, a tutaj strona ukraińska nie może finansować choćby tylko tych szkół sobotnio-niedzielnych?
Twierdzą, że nie mają pieniędzy, ani na własne szkoły, ukraińskie, ani na nasze, polskie. Choć ja tu nie widzę różnicy, bo ja tak samo płacę podatki jak każdy obywatel tego państwa i tak samo, jak każdy inny pracuję na rzecz tego państwa. My mieliśmy bardzo przykry przypadek, bo tu niedaleko, w Stryju, nam w styczniu zlikwidowano polską szkołę i trzeba było podjąć konkretne decyzje. To nie było zamknięcie czasowe, jakaś kwarantanna, tylko po prostu decyzja o likwidacji szkoły.
Dlaczego?
Z prostej przyczyny. Dla tej szkoły w budżecie miasta były przewidziane pieniądze na ten cel w wysokości 30 dolarów miesięcznie, śmieszna kwota, bo pieniądze te nawet nie pokrywają kosztów związanych z funkcjonowaniem szkoły (światło, czynsz, ogrzewanie), ale rzecz polegała na tym, że była to próba sił:, co my z tym zrobimy i jak my na to bezprawie zareagujemy. Społeczność polska zmobilizowała się, protestowała pisząc listy do władz, do kuratorium, do Ministerstwa Oświaty, również do władz oświatowych Polsce i niedawno zapadła decyzja, która cofnęła to wcześniejsze rozporządzenie o likwidacji szkoły. No, to trwało kilka miesięcy, kiedy szkoła była zamknięta, dzieci oficjalnie się nie uczyły, już nie mówiąc o tym, że nauczyciel nie otrzymywał żadnych pieniędzy.
Wniosek z tego, że nie wolno siedzieć z założonymi rękoma i pozwalać, aby władze lokalne bez porozumienia z zainteresowanymi – autorytarnie decydowały o sprawach ważkich dla Polaków mieszkających na Kresach.
Oczywiście. Ale czy naszym zadaniem jest każdorazowo walka o nasze prawa? Nam się to przecież wszystko zwyczajnie i po prostu powinno należeć, na mocy tych umów międzynarodowych, o których wspominaliśmy już wcześniej.
A jak pan widzi dalszą możliwość egzekwowania tego wszystkiego, co wam się słusznie należy?
Uważam, że to, co jest w umowach między polska i Ukraina ( a jest tam przecież szczegółowy zapis o prawach mniejszości) powinno być nam dane. Jeśli nie – musimy od razu protestować przy współudziale władz polskich.
Tyle mówi się u nas, że Sejm i Senat stoją na straży praw Polaków mieszkających poza granicami ... I tak dalej i tak dalej. To jest taka słodka nowomowa i takie równie słodkie obiecanki-cacanki szczególnie przed wyborami, potem, kiedy ci wspaniali ludzie już zasiądą w ławach poselskich to zapominają o tym, co obiecali swoim wyborcom, co obiecali również Polakom mieszkającym poza granicami kraju. Czy w tych trudnych sytuacjach zwracaliście się do któregokolwiek z posłów czy klubów parlamentarnych?
Oczywiście. Jest dobra współpraca z Senatem, ale jest problem w tutejszej mentalności. Widzimy to na przykładzie Cmentarza Orląt Lwowskich; tę jakąś ogromną bojaźń Ukraińców przed rzekomą polonizacją. Jaka tu, w Drohobyczu, może być polonizacja, jeśli w mieście, w którym mieszka około 100 tysięcy mieszkańców jest około 2 tysięcy Polaków? Czy my możemy spolonizować 98 tysięcy pozostałych mieszkańców Drohobycza? To jest śmieszne, ale za tym ciągle stoi strach władz i decydentów wiedzących o bezprawnym wejściu w posiadanie tych ziem.
A my, Polacy, mieszkający tu od zawsze? W obecnej sytuacji jaka jest, podporządkowujemy się, ba, my głosowaliśmy za niepodległością tego państwa, współuczestniczymy jak każdy obywatel w jego budowie, a jeśli odnawiamy kościół, to ten kościół jest przecież na terenie obecnego państwa ukraińskiego, a nie państwa polskiego. Jeżeli uczymy dzieci języka polskiego to uczymy tego języka obecnych obywateli Ukrainy; tym samym będą dzięki temu mądrzejsi. (Wyjaśniam: Polacy mieszkający na dawnych Kresach Rzeczypospolitej mają wpisaną w dokumentach narodowość polską, ale obywatelstwo ukraińskie). Wydaje mi się, że trzeba jeszcze trochę czasu, żeby te stereotypy myślowe wśród decydentów ukraińskich zostały przełamane i żeby nastąpiły jakiś znaczące zmiany.
Mamy przykład 60 rocznicy mordów na Wołyniu. Dwie wypowiedzi dwóch prezydentów o jednej sprawie. To mówi o wszystkim. Czy to jest problem powiedzieć; PRZEPRASZAM?
Przecież człowiek, który stoi w kolejce do konfesjonału - tym samym idzie wyznać swoje grzechy. Czy powiedzieć przepraszam za to, co choć ja sam nie zrobiłem, a co zrobili moi ziomkowie – to powinien być problem?.
To słowo powinno paść również dla dobra narodu ukraińskiego, bo dzięki temu tenże naród byłby inaczej postrzegany przez nas, Polaków.
Ja nie mam generalnie nic przeciwko Ukraińcom, uważam, że w każdym narodzie są ludzie dobrzy i prawi, ale są odszczepieńcy i degeneraci.
Czy uważa pan, że w obecnej sytuacji, dla świętego spokoju tu, na Kresach, wolno nam oddawać cokolwiek, co jest nasze, w sensie materialnym i duchowym; odstępować z tych miejsc gdzie należy walczyć o honor Polaków?
Ja uważam, że liczy się nasz zbiorowy honor, honor Polaków i honor każdego z nas, jako człowieka.
Jestem przekonana, że to, co robi pan tutaj, w tym środowisku jest ważne i znaczące, a pan sam – postrzegany jako Polak, który wysoko i dumnie nosi głowę i dla tej Polski stara się tu, na Kresach bardzo wiele robić.
Ojciec Święty powiedział bardzo pięknie: To, czego nie zrobiły czołgi obcych mocarstw, to potrafi zrobić kultura i to jest bardzo ważna rzecz..
Powiedział pan: kultura. Drohobycz to Brunon Schulz, jego „Sklepy cynamonowe”, freski. Tyle kojarzy się przeciętnemu Polakowi.
Co więcej?
Drohobycz - to Marcin Laterna ksiądz jezuita, pierwszy autor modlitewnika tylko i wyłącznie w języku polskim, to Kazimierz Wierzyński, Feliks Lachowicz i generał Maczek, który tutaj się uczył, i wielu innych generałów, wojskowych. Kresowy Drohobycz to część tego przysłowiowego obwarzanka, o którym mówił Józef Piłsudski; obwarzanka, w którym było wiele dobrego dla kultury polskiej, rusińskiej żydowskiej. Ot, żydowski malarz - Maurycy Gotlieb.
Też z Drohobycza?
Oczywiście. I Iwan Franko. To jest po Szewczence drugi poeta w kulturze ukraińskiej i też stąd pochodzi. Drohobycz to znaczące dla kultury miasto. Zresztą, żeby nie obrazić innych miast na Kresach: w każdym coś znaczącego się działo i każde miało wśród swoich mieszkańców ludzi, którzy znajdują się dziś na kartach encyklopedii.
A co zdaniem pana poza kulturą pozostawili tu Polacy?
Drohobycz powstał na soli, osiemset lat temu; sam Kazimierz Wielki powiedział: - Stąd będę jadał sól! Wywożono więc z Drohobycza sól na królewski stół. Później, w XIX wieku ten wybuch ropy, dzięki czemu Drohobycz i Borysław stały się miastami na miarę amerykańskiej Pensylwanii. Destylacja ropy przyniosła miastu bogactwo.
Zabytki: kościół z XIV wieku, fundacja Jagiellońska, na kościele – portal, który jest pierwszą pamiątka bitwy pod Grunwaldem. I ta wielokulturowość, wzajemne przenikanie się kultur i harmonijne współżycie i współpraca ludzi różnych wyznań i narodowości. To było możliwe tylko tu, na Kresach.
Kiedyś to było tak, że jak do nas, do moich dziadków przychodzili Ukraińcy, to w naszym domu mówili po polsku, a jak dziadek szedł z wizytą to starał się w domu gospodarzy mówić po ukraińsku, nawet po żydowsku też potrafił się porozumieć!. Tak wyglądało kiedyś praktyczne przełożenie tej wielokulturowości na codzienne funkcjonowanie miasta i kontakty mieszkańców.
A słynna sprawa fresków Brunona Schulza?
No cóż, wycięto i wywieziono je do Izraela do Instytutu Jad Vashem. To zostało wycięte z tego mieszkania gdzie pracował Schulz.
Powiem, że było to działanie wysoce niewłaściwe, nie chcąc jednoznacznie nazwać tego barbarzyństwem. Te freski powinny były zostać w tym mieszkaniu, a mieszkanie – wykupione i urządzone tam muzeum.
Dzieła sztuki pozostałyby w swoim środowisku, w miejscu gdzie powstały.
W Izraelu będą w obcym dla siebie miejscu, mimo, że malował je Żyd;
ale Żyd urodzony i działający w kresowym Drohobyczu.
Wspominał pan o znanych drohobyczanach, ludziach urodzonych tu i pracujących w tym mieście. Jedną z takich bardzo znanych osób działających na rzecz Polaków i kultury polskiej na Kresach była zmarła w pierwszych dniach lipca - Dora Kacnelson, jak sama o sobie zwykła mówić – polska ŻYDÓWKA.. To zapewne wielka strata dla Polaków na Kresach, bo Dora Kacnelson była osobą, o której Polacy wyrażali się zawsze z wielkim uznaniem i wielkim szacunkiem.
Znamienne: podczas Światowego Zjazdu i Pielgrzymki Kresowian na Jasnej Górze w dniu 5 lipca – jedyną osobą, którą uhonorowano chwilą milczenia była właśnie polska Żydówka – Dora Kacnelson i to stanowi wyraz postawy Kresowian, tego, że my, Kresowianie nie rozgraniczamy: Polak, Żyd, Ruski, Ukrainiec. Uważamy, że wszyscy jesteśmy równi wobec Boga,
a linia podziału istnieje tylko między dobrym i złym człowiekiem
Znałem panią Kacnelson. Kiedy zakładaliśmy polską szkołę w Drohobyczu ona była dla nas ogromną pomocą, służyła podręcznikami, długopisami, zeszytami. To przychodziło od Żydówki Dory Kacnelson dla polskiej szkoły. Trzeba powiedzieć również, że jak pani Dora otrzymywała jakąś pomoc to dzieliła równo: dla biednych Polaków, biednych Żydów, Ukraińców i Rosjan. Tam nie było podziału na narodowości; jedynym kryterium był stopień zamożności. Pomoc dostawał ten, który był najbiedniejszy i nie miał znikąd jakiejkolwiek innej pomocy.Wiem ile pomagała najbiedniejszym dzieciom, które uczęszczały do naszej szkoły. Sporządzaliśmy posiłki dla tych głodnych dzieci w sobotnio-niedzielnej szkole. Jakaś symboliczna kromka chleba, żeby dziecko nie zasłabło z głodu – to dzięki jej pomocy. Kiedy był jej pogrzeb, to rano była u nas msza w cerkwi, w południe byłem na nabożeństwie żydowskim, a wieczorem była msza w kościele za jej duszę. To też jest symboliczne.
Na tym nabożeństwie żydowskim w Drohobyczu,( w jakimś prywatnym domu, bo u nas nie ma synagogi), to po skończeniu żydowskich rytuałów było ojcze nasz w języku ukraińskim, niemieckim i polskim. Bo ona świetnie mówiła po niemiecku i przedstawiciele środowiska niemieckiego również byli na tych wszystkich nabożeństwach. O Dorze Kacnelson mówi się, że była symbolem, ja powiem więcej – ona była wzorcem werwy, energii, zaangażowania mimo upływu lat i spadku sił witalnych. Parę dni przed swoją śmiercią zadzwoniła do mnie, żebym się zaopiekował starszą panią, Polką, która ocalała po pogromie w 1943 roku niedaleko Drohobycza. Mówiła do mnie:
- Proszę o niej pamiętać, bo ona słaba i nogi ja bardzo bolą; trzeba, żeby jej ktoś pomógł. I dodała: Ja pewnie, Jasiu, już ostatni raz do ciebie dzwonię...
Wspomniał pan o wydarzeniach z 1943 roku, o tragedii, jaka dotknęła Polaków na tej ziemi, której byli mieszkańcami i właścicielami.
Ja nie powiem, że winowajcą tych zbrodni był naród ukraiński. Winne są systemy: faszyzm, komunizm, a w tym przypadku skrajny szowinizm i nacjonalizm. W naszym domu mieszkał ksiądz z Gajów Górnych i właściciel młyna z tej miejscowości, których o napadzie uprzedził ksiądz grekokatolicki i oni przed napadem przyjechali do Drohobycza i u mojej, świętej pamięci babci, znaleźli mieszkanie i dzięki temu ocaleli. Mordowali złoczyńcy, przestępcy spod znaku OUN UPA.
My również z panią Marią Loryś mamy w Chicago znajomą: panią Wandę Głuszek, Kresowiankę, którą od niechybnej śmierci uratował młody Ukrainiec w dzień przed planowanym napadem mówiąc jej: -
-Wandziu, uciekaj, bo tej nocy przyjdą po ciebie i twoja rodzinę. Pozdrawiamy cię Wandziu - z Drohobycza!

Razem z panem Janem Chłopkiem jedziemy jeszcze na miejsce, w którym trwają prace remontowe w budynku ofiarowanym przez dwie Kresowianki z Drohobycza, obecnie mieszkające w Bytomiu.
W budynku, który ma w przyszłości być ośrodkiem metodycznym dla polskich sobotnio-niedzielnych szkół – coś tam robi się przy fundamentach. Mierząc stan tego domku amerykańską czy nawet tylko polską miarą – należałoby go po prostu zburzyć i jeszcze raz od nowa zbudować, ale skąd wziąć na to środki? W budynku sypie się dosłownie wszystko i chyba tylko jakiś cud mógłby sprawić, by roboty ruszyły do przodu. Czy Drohobyczanie mają szansę wygrać z czasem, z oporną rzeczywistością, bezdusznością ukraińskich urzędników, z brakiem pieniędzy wreszcie - na zrealizowanie tego zamierzenia?
Jeśli tą sprawą nie zajmie się tak solidnie i od podstaw Senat, z którym rzekomo są całkiem niezłe kontakty, jeśli nie będzie interweniowało polskie Ministerstwo Oświaty, jeśli nie pomoże Wspólnota Polska, to znów Polakom na Kresach przyjdzie liczyć tylko na dobroczynność i wsparcie ze strony rodaków na Zachodzie. Ale czy tak być powinno?...

Rozmowę z Adamem Chłopkiem dla potrzeb Polskiego Radia w Ameryce przeprowadziła Danuta Skalska

2007-06-10 16:01:17

Wstecz | W górę | Strona startowa | Mapa serwisu | Kontakt